با تغییراتی که در سالهای گذشته در سطح علمی و فرهنگی جوامع ایجاد شده است، سواد در ادوار مختلف تعاریف مختلفی داشته است. در نوشتار زیر قصد دارم توضیحی کوتاه در این مورد ارائه نمایم.
1- توانایی خواندن و نوشتن
اولین تعریفی که از سوی یونسکو، در این مورد ارائه شده بود، اینگونه بود : سواد آموزی شامل یک دوره آموزشی است که فرد را قادر می سازد تا به اهدافش دست یابد، دانش و توان بالقوه خود را توسعه دهد ، و به طور کامل در اجتماع و جامعۀ خود شرکت نماید. یاد دارم که در زمان تحصیل در دبیرستان یکی از دبیران چنین مثالی برای ما زد؛ فردی با سواد است که بتواند به شهردار نامهای بنویسد!
2- اضافه شدن مهارت استفاده از رایانه و آشنایی یا یک زبان خارجی (بین المللی)
با فراگیر شدن استفاده از کامپیوتر در اواخر قرن گذشته، علاوه بر توانایی خواندن و نوشتن زبان مادری، مهارت استفاده از رایانه و آشنایی با یک زبان خارجی به معیارهای باسواد بودن اضافه شد. براساس این تعریف به دلیل عدم آشنایی اکثر افراد به زبانهای بین المللی بسیاری از کسانی که قبلاً «باسواد» بودند از محدوده سواد خارج شدند! .
3- اضافه شدن مهارتهای جدید و تنگتر شدن محدوده!
در اوایل قرن 21، مهارتهای جدیدی برای باسواد بودن لازم بود. در این تعریف تغییرات زیادی در مفهوم سواد ایجاد شد. تسلط افراد به مهارتهای متنوعی که قطعاً برای زندگی در جامعه جدید به آن نیازمند بود. اما باسواد بودن سختتر شد!. تسلط بر مهارتهای 12گانه زیر :
- سواد عاطفی: توانایی برقراری روابط عاطفی با خانواده و دوستان.
- سواد ارتباطی: توانایی برقراری ارتباط مناسب با دیگران و دانستن آداب اجتماعی.
- سواد مالی: توانایی مدیریت مالی خانواده، دانستن روش های پس انداز و توازن دخل و خرج
- سواد رسانه ای: این که فرد بداند کدام رسانه معتبر و کدام نامعتبر است.
- سواد تربیتی: توانایی تربیت فرزندان به نحو شایسته.
- سواد رایانه ای: دانستن مهارتهای راهبری رایانه.
- سواد سلامتی: دانستن اطلاعات مهم درباره تغذیه سالم و کنترل بیماری ها.
- سواد نژادی و قومی: شناخت نژادها و قومیت ها بر اساس احترام و تبعیض نگذاشتن.
- سواد بوم شناختی: دانستن راه های حفاظت از محیط زیست.
- سواد تحلیلی: توانایی شناخت، ارزیابی و تحلیل نظریه های مختلف و ایجاد استدلال های منطقی بدون تعصب و پیش فرض.
- سواد انرژی: توانایی مدیریت مصرف انرژی.
- سواد علمی: توانایی بحث یا حل و فصل مسائل با راهکارهای علمی و عقلانی مناسب.
4- مهارت جدید !
چند روز پیش مطلبی خواندم با این عنوان که « به تازگی «یونسکو» در تعریف سواد تغییر ایجاد کرد. در این تعریف جدید، توانایی ایجاد تغییر، ملاک با سوادی قرار گرفته است» پس کسی با سواد تلقی می شود که بتواند با استفاده از خوانده ها و آموخته های خود، تغییری در زندگی خود ایجاد کند. به بیان دیگر، دانشی سودمند است که به عمل ختم شود .
بقول سعدی :
علم چندان که بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست نادانی
نه محقق بود نه دانشمند
چارپاپی برو کتابی چند
آن تهی مغز را چه علم و خبر
که بر او هیزم است یا دفتر