بنام خدا
اسفندماه سالجاری خبرگزاری تسنیم [1] مطلبی را منتشر کرد با عنوان : «وضعیت بسیار نامناسب آموزش کشور در منطقه» در ادامه مطالب قبلی، امروز خلاصهای از این گزارش را نقل میکنم؛
این گزارش براساس؛ آزمون تیمز (TIMSS)[2] که با هدف تهیه اطلاعات مقایسهای برای ارزیابی عملکرد و سیاستهای کشورهای شرکتکننده در زمینه پیشرفت در آموزش و یادگیری ریاضیات و علوم در پایههای چهارم و هشتم اجرا میشود؛ تهیه شده است، نتایج این آزمون برای کشورهایی که به کیفیت نظام آموزشی خود اهمیت میدهند بسیار مهم است.
بهتازگی نتایج آزمون تیمز 2019 منتشر شده است البته هرچند دانشآموزان ایرانی در آزمون تیمز 2019 نسبت به آزمون سال 2015 (بهجز علوم پایه هشتم) پیشرفت داشتهاند اما همچنان نمرات دانشآموزان ایرانی به نقطه معیار بینالمللی متوسط (نمره 475) و نمره میانی آزمون (نمره 500) نرسیده و پیشرفت سال 2019 تازه توانسته است ایران را به جایگاه خود به سال 2011 نزدیک کند با وجود این، ایران در طول 24 سال گذشته به معیار متوسط جهانی نمره (475) نرسیده است.
بر اساس نتایج منتشرشده آزمون تیمز 2019؛ در ریاضیات پایۀ چهارم ایران با نمره 443 بین 58 کشور در جایگاه 50 قرار دارد. در علوم پایه چهارم نیز ایران با نمره 441 در جایگاه 48 قرار دارد. در آزمون ریاضی حدود 32 درصد دانشآموزان پایه چهارم نمره کمتر از 400 گرفتهاند یعنی در وضعیت بسیار ضعیفی قرار دارند.
در آزمون ریاضی پایه هشتم نیز 39 کشور حضور داشتهاند که ایران در جایگاه 29 قرار دارد. در آزمون ریاضی پایه هشتم حدود 32 درصد دانشآموزان ایرانی موفق به کسب نمرۀ حداقلی آزمون (400) نشدهاند درحالی که این میانگین در سطح بینالمللی حدود 13 درصد بوده است.
در علوم پایه هشتم نیز بین 39 کشور، ایران جایگاه 32 را دارد. در این آزمون 28 درصد دانشآموزان ایرانی موفق به کسب نمره حداقلی (400) نشدهاند که این میانگین در سطح بینالمللی 15 درصد بوده است.
پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش متولی برگزاری این آزمون در ایران است؛ بر همین اساس با مسعود کبیری؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش و مدیر دادهپردازی مطالعات تیمز و پرلز به گفتوگو پرداختیم تا وضعیت عملکرد دانشآموزان ایرانی در دو درس ریاضی و علوم را بررسی کنیم.
تسنیم: نتایج آزمون تیمز 2019 منتشر شده است و وضعیت دانشآموزان ایرانی چندان قابل قبول نیست؛ اساساً آزمون تیمز با چه هدفی برگزار میشود، چه شاخصهایی را میسنجد و نتایج آن تا چهاندازه میتواند واقعیتهای نظام آموزشی کشورمان را بهخصوص بهلحاظ سطح کیفیت آموزش و میزان یادگیری دانشآموزان توصیف کند؟
آزمون تیمز در مورد پیشرفت تحصیلی تنظیم و طراحی شده است اما بهخاطر اینکه بتواند این موضوع را بیشتر تبیین کند به عوامل زمینهای نیز توجه میکند مانند نگرش دانشآموزان، فعالیتهای تدریسی معلمان، امکانات خانوادهها و وضعیتهایی که معمولاً برای مدرسه وجود دارد، پشتیبانهای مدرسه و…، در مجموع تعداد متغیرها بسیار زیاد است.
اگر بخواهیم بر عملکرد تحصیلی در درس ریاضی در هر دو پایه چهارم و هشتم متمرکز شویم وضعیت نسبت به گذشته (سال 2015) درحال بهتر شدن است.
تسنیم: به این موضوع اشارهای نمیشود که وضعیت ایران در سال 2011 چگونه بوده است؟، دقت داشته باشیم حتی رشد ایران در سال 2019 به نسبت سال 2015 باعث نشد که بتوانیم به جایگاه خود در سال 2011 برسیم.
در درس ریاضی اینگونه نیست؛ در ریاضی بهتدریج در حال حرکت بهسمت پیشرفت هستیم، در پایه هشتم مسیر رو به رشد است ولی در درس علوم وضعیت اینگونه نیست! و درباره این درس حرف وجود دارد؛ درست است که ما نسبت به سال 2015 وضعیت مناسبتری داشتیم اما همچنان نسبت به سال 2011 ضعیف هستیم؛ در درس ریاضی بهخاطر اینکه سطح نمره از گذشته پایین بود (نمره ایران حدود 400 بود) مسیر رو به رشد را مشاهده میکنیم.
اما در علوم وضعیت بهتر بود، سال 2011 نمره ایران در درس علوم پایه هشتم به 474 رسید بالاترین نمرهای که تا به حال در تیمز داشتیم و فقط 26 نمره میخواستیم که به میانگین بینالمللی (500) برسیم ولی هماکنون درحال افت هستیم و این یک هشدار جدی است.
در پایه چهارم نسبت به دوره قبل وضعیت بهتر است ولی باید به این نکته توجه داشت که در سال 2015 نمره ایران بهشدت پایین بود و 30 نمره افت (سال 2015) در دنیا عجیب است و معمولاً آنقدر کاهش یا افزایش نمره نداریم؛ موضوع دیگر این است که ما یک رشد تدریجی داریم ولی وقتی خود را با کشورهای منطقه مقایسه میکنیم وضعیت ایران بسیار ناامیدکننده است.
وضعیت نامناسب ایران در مقایسه با منطقه
تسنیم: وضعیت ایران در مقایسه با کشورهای منطقه چگونه است که آن را ناامید کننده میدانید؟
کشورهای دیگر رشد قابلتوجهی داشتند مثلاً اگر سال 2011 را بهعنوان مبدأ درنظر بگیریم که بیشتر کشورها در آن شرکت کرده بودند، گرجستان بههمراه ترکیه در درس علوم پایه چهارم وضعیتشان بهتر از ایران بود اما در سال 2019 بیشتر کشورها رو به رشد آن هم رشد قابل توجه هستند؛ یکباره تعداد زیادی از کشورهایی که از ایران ضعیفتر بودند از جمله امارات، قطر و ارمنستان رشد خیلی زیادی داشتند و رشد ایران از سال 2011 تا 2019 اصلاً قابل توجه نیست و میتوان گفت نسبت به سال 2011 رشد کمتری داشتهایم بر همین اساس رتبه ایران نسبت به کشورهای منطقه بسیار نامناسب است.
در درس ریاضی که روند رو به رشدی داریم وقتی وضعیت رشد ایران را با بحرین مقایسه کنیم مشاهده میکنیم میبینیم بحرین یکباره بهشکل عجیبی رشد داشته است، گرجستان و ترکیه نیز همینگونه هستند.
زمانی مقایسه اینگونه است که میگوییم ایران سال 2019 نسبت به سال 2015 رشد داشته است اما وقتی به کشورهای منطقه و رشد آنها نگاه میکنیم اصلاً رشد ایران قابل توجه نیست.
قزاقستان بهویژه در درس علوم وضعیت خیلی خوبی دارد و جزو 6 کشور برتر دنیا در سال 2015 بود این کشور در دو درس علوم و خواندن فوقالعاده عالی است و در 2019 نیز وضعیتش اینگونه است البته در درس ریاضی ضعیفتر هستند.
وضعیت ترکیه در سال 2019 بهشدت خوب شده است همچنین امارات مسیر رو به رشد خیلی خوبی دارد، بحرین نیز در اکثر شاخصها خیلی خوب رشد میکند.
تسنیم: ایران قرار بود بهلحاظ علمی رتبه برتر منطقه باشد اما هماکنون در منطقه هم جزو ضعیفترینها است!
درصورتی میتوانیم رتبه اول منطقه باشیم که بیش از کشورهای دیگر رشد داشته باشیم، نتایج تیمز نشان میدهد کشورهای دیگر برای کیفیت آموزش سرمایهگذاری خوبی انجام دادهاند مثلاً در عمان کارشناس بینالمللی استخدام کردهاند تا مسیر رو به رشدی را داشته باشند و وضعیت کیفیت آموزش را افزایش دهند؛ دادههای آزمون تیمز نشان میدهد کشورهایی مثل قزاقستان، ترکیه، امارات و بحرین بهشدت برای افزایش کیفیت آموزش تلاش میکنند و احتمالاً اگر این وضعیت ادامه یابد با توجه به شیب رشد آنها دوره بعدی هم ایران به آنها نخواهد رسید!
تسنیم: کدام کشورها در منطقه اول هستند؟
ترکیه، قزاقستان، گرجستان، امارات و بحرین در منطقه وضعیت خوبی دارند و در درس ریاضی از ایران بهتر هستند؛ کشورهایی که وضعیتشان از ایران پایینتر است عربستان، مراکش (که کیفیت آموزش آن اصلاً خوب نیست)، مصر و کویت است و شرایط عمان نزدیک به ایران است.
تسنیم: ایران چندین سال است که نتوانسته به میانگین نمرات بینالمللی در آزمون تیمز برسد؛ علتهای این موضوع چیست؟ معاونت آموزش ابتدایی معتقد است که مرکز تیمز پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش هیچ داده تحلیلی و راهکاری به آنها ارائه نمیکند!
در پاسخ به سؤال دوم شما باید گفت که مراکز ملی مطالعات در همه کشورهای دنیا مسئول اجرای مطالعه و انتشار نتایج آن هستند. حال اگر تحلیل و راهکاری را هم بتوانند ارائه دهند فرای مسئولیت آنان است زیرا این بخش را همه پژوهشگران و تحلیلگران میتوانند انجام دهند. علاوه بر این، حتی در مورد توصیههایی که به طور مدون ارائه شده، تغییر جدی در نظام مشاهده نشده است.
همچنین باید توجه داشت که علتها بسیار پیچیده است یعنی به این راحتی نمیتوان تحلیل کرد البته میتوان علتهای کلی را گفت اما تبیین علت دقیق بسیار دشوار است.
وقتی وضعیت شاخصها در سال 2011 را نگاه میکنیم بالاترین میزان تأکید معلمان برکاوشگری علمی و بالاترین میزان دسترسی دانش آموزان به آزمایشگاه را در مدارس داشتیم به عنوان مثال 50 درصد دانش آموزان به آزمایشگاه دسترسی داشتند صرف نظر از اینکه از آزمایشگاه استفاده میشد یا خیر اما درسال 2015 یک باره میبینیم که این آمار از 50 درصد به 45 درصد رسید اما چه اتفاقی افتاده بود؟ در بین سال 2011 تا 2015 نظام آموزشی به 6.3.3 تغییر یافت یعنی یک پایه به دوره اضافه کردند و مدارس هم برای 5 کلاس تنظیم شده بودند اما یکباره 6 پایه شدند و معمولاً یکی از مکانهایی که برای کلاس درس استفاده میشود آزمایشگاه است.
شاخص تأکید معلم بر کاوشگری سال 2011 بیشتر از 2019 است یعنی ما به تدریج صرف نظر از اینکه در ستاد چه میخواهیم یا برنامهها چگونه نوشته میشود در مدرسه شاهد هستیم معلم کمتر به کاوشگری توجه میکند در حالیکه کاوشگری اساس علوم است در علوم علاوه براینکه دانش را ارائه میدهیم باید ذهن دانش آموز به گونهای تربیت شود که کاوشگر، مشاهدهگرو جستجوگر تربیت شود اما این اتفاق نمیافتد.
اینکه نتایج پایین دانش آموزان در آزمون تیمز را به گردن خانوادهها میاندازند به این دلیل است که اتفاقاً خانواده کار خود را درست انجام میدهد و این آموزش و پرورش است که کار خود را به خوبی انجام نمیدهد.
نقش توانایی مالی خانوادهها در موفقیت دانش آموزان پررنگ است
یک سوم از دانشآموزان شایستگیهای حداقلی را کسب نمیکنند
تعداد زیادی از دانش آموزان کشور شایستگیهای حداقلی را کسب نمیکنند و این خیلی خطرناک است یعنی در شرایط مقایسهای حدود یک سوم از دانش آموزان ما حداقل انتظار از یک دانش آموز در همان پایه را ندارند البته این حداقل هم چیز عجیبی نیست مثلاً در درس ریاضی 4 عمل اصلی را در پایه چهارم بلد باشند اما حتی همین را هم نمیدانند.
در گذشته میگفتند یک دانش آموز حداقل سواد خواندن و نوشتن را باید بلد باشد و باید گفت هماکنون برخی دانش آموزان به همین هم نمیرسند یعنی تقریباً از هر سه دانش آموز ( 30 درصد) اصلاً به حداقل تواناییهای سواد نمیرسند و این فاجعه است.
حتی برخی مدارس هستند ( 6 مدرسه از میان 250 مدرسه سال 2015) که هیچ دانش آموزی به حداقل کیفیت و شایستگی یادگیری نرسیده بود!
چه اتفاقی در مدارس میافتد؟ دانش آموزان عمر خود را میگذارند، خانواده و دولت هم هزینه میکند اما دست آخر هیچ اتفاقی نمیافتد. باید سیاستهای خود را به گونهای تغییر دهیم که صرفاً سرکلاس رفتن مهم نباشد بلکه یادگیری دانش آموزان مهم باشد و اینجا آموزش و پرورش مقصر است چون دولت دارد خرج میکند.
[1] https://www.tasnimnews.com/
[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Trends_in_International_Mathematics_and_Science_Study